زندگی نامه سعدی

 ابو محمد مشرف الدين مصلح بن عبدا... سعدي شيرازي، ملقب به ملك

الكلام و افصح المتكلمين است. وي از شاعران نويسندگان و گويندگان بزرگا

قرن هفتم هجري قمري است . در سخن سعيد غزل عاشقانه به بالاترين حد

لطافت و زيبايي رسيده است. و در حكمت، موعظه، ايراد حكم و امثال از

شارعان شهرت بسيار دارد. نثر مزين، آراسته، شيرين و جذاب وي در

گلستان از بهترين نمونه هاي نثر فارسي است. سعدي به سبب تقدم در نثر و

نظم، از قرن هفتم به بعد همواره مورد تقليد و پيروي شاعران و نويسندگان

فارسي گوي بوده است.

 اوضاع اجتماعي و شرايط زندگي : سعدي در كودكي پدرش را از دست

داد.[اثر آفرينان، زندگينامه نام آوران فرهنگي ايران. مجلد سوم . زير نظر

دكتر سيد كمال حاج سيد جوادي؛ با همكاري دكتر عبدالحسين نوايي، تهران:

انجمن آثار و مفاخر فرهنگي ايران، 1378، ص 241 ] سعدي علاوه بر آن

كه قبيله خود را از علماي دين مي شمارد، در غزلي هم غيرت خود را با

غيرت سعدبن عباده انصاري، از صحابه پيامبر، مقايسه مي كند. [محيط

طباطبايي، سيد محمد.«نكاتي در سرگذشت سعدي». كيهان فرهنگي . دهم دي 1376

، ص 11 ]

 تحصيلات رسمي و حرفه اي : سعدي از خاندان اهل علم و فضيلت بود. او

تحصيلات اوليه را در شيراز و نزد پدرش فراگرفت. وي در اوان جواني به

بغداد رفت، و در مدرسه نظاميه آن شهر به تحصيل علوم ادبي و ديني

پرداخت.[اثر آفرينان، مجلدسوم، ص241 ]

 استادان و مربيان : سعدي در دوران زندگي خود نزد اساتيد و مربيان

مختلفي به تحصيل علم و ادب پرداخته است. او در دوران كودكي نزد پدر

خود كسب علم نمود. در مدرسه نظاميه بغداد نيز نزد استادان بزرگي همچون

شهاب الدين سهروردي و ابن جوزي به آموختن علوم مختلف همت

گماشت.[اثر آفرينان، مجلد سوم، ص241 ]

 هم دوره اي ها و همكاران : سعدي دوستان زيادي داشت. علاوه بر اتابكان

فارس كه شهره عام و خاص مي باشند. بزرگان و دانشمندان زيادي نيز

ممدوح سعدي بوده اند همانند صاحب ديوان شمس الدين، و برادرش عطا ملك

جويني. سعدي با شاعراني همانند مجد همگر و خواجه همام تبريزي نيز

ارتباط داشته و مورد ستايش آنها قرار گرفته است. [زهتابي، محمد رضا،

شخصيت هاي نامي ايران، تهران: انتشارات پديده، بي تا،ص240 ]

 وقايع ميانسالي : سعدي در دوران ميانسالي سفرهاي بسياري كرد. او در

زمان سلطان اتابك ابوبكر بن سعد بن زنگي به شيراز برگشت و به خلق

آثاري چون بوستان و گلستان پرداخت. [دهخدا، علي اكبر. لغت نامه دهخدا،

جلد هشتم. زير نظر دكتر محمد معين و دكتر سيد جعفر شهيدي، تهران:

انتشارات دانشگاه تهران،1373، ص 12040 ] سعدي يكي به علت شوق

جهانگردي و ديگر به سبب كشمكش هاي بين خوارزمشاهيان و اتابكان فارس

و هجوم مغول به سفري طولاني پرداخت. كه در حدود سي تا چهل سال

طول كشيد. وي بغداد، سوريه و مكه را تا شمال آفريقا گشت. وي در آثار

خود از سفر به كاشغر، هند و تركستان سخن گفته است. [زهتابي، شخصيت

هاي نامي ايران، ص 240 ]

 زمان و علت فوت : تاريخ وفات ابومحمد مشرف الدين مصلح بن عبدا...

سعدي شيرازي بين سال هاي 691 تا 694 و در شيراز روايت شده است

.[لغت نامه دهخدا، جلد هشتم، ص 12040 ] به قول دقيق تر، وفات وي در

تاريخ 17 ذي الحجه سال 690 يا 691 هجري ذكر شده است.[زهتاري،

شخصيت هاي نامي ايران، ص241 ]

 آرا و گرايشهاي خاص : ويژگي شاخص سعدي در غزل عاشقانه و مثنوي

اخلاقي و نثر فني به سبك مقامه نگاري است.[لغت نامه دهخدا، جلد هشتم،

ص12040 ] اشعار سعدي در انواع قالبها مانند قصيده، غزل، قطعه،

رباعي، ترجيع بند و تركيب بند سروده شده است. چون آثار سعدي نتيجه

تجربيات و مطالعات و مشاهدات اوست، آثارش هم شامل نكات اخلاقي، پند و

موعظه است، و هم داراي مضامين عاقانه و لطف وزبايي است. [از تصابي،

شخصيت هاي نامي ايران، ص241 ] سعدي، مذهب شافعي داشته و مسلمان

كاملي بوده است.[محيط طباطبائي، نكاتي در سرگذشت سعدي،

-----------------------------------------------------

سعدی یکی از چهار رکن فرهنگ و قومیت ایرانی

زادگان بزرگ آدمی که فرهنگ و روح انسانی را عظمت و اعتلا بخشیده اند

و بدان شرف و ارج داده اند چون هومریونانی ، دانته ی ایتالیائی ، شکسپیر

انگلیسی ، گوته ی آلمانی و... بنیانگذاران ساختمان فرهنگ بشری هستند. اگر

اینان نبودند، فرهنگ اوج و تعالی نمی یافت و مفهوم انسانیت ژرفایی

نمی گرفت . اینان به زندگی انسان معنی بخشیده اند وجهان و زندگی را

تحمل پذیر و بلکه دلپذیر ساخته اند ما مردم ایران و فارسی زبانان جهان باید

مسرور باشیم که در زمره ی ملتهایی هستیم که چنین چهره هایی پرورده ایم و

می توانیم فردوسی ، مولوی ، سعدی ، و حافظ را در کنار آن بزرگان بگذاریم و

بگوییم این چهار تن نیز ارمغان ما به بشریت است ما به این چهار تن مباهات

می کنیم و آنان را مایه ی مباهات تاریخ انسانی می دانیم فردوسی حماسه ای

سروده است که در سرتاسر تاریخ از آن هنگام که بشر زبان به سخن گشوده

تا امروز و در میان ملتهای متمدن جهان به زحمت می توان یک دو اثر همانند

آن سراغ گرفت و به قول مانری ماسری فرانسوی هیچ حماسه ای تا بدین پایه

دقیق و جامعه ، نبوغ یک قوم را منعکس نکرده است و سعدی که این اوراِق با

نام و گزیده ی اثر نامدارش ، بوستان افتخار یافته با آنکه در یکی از

خونبارترین روزگاران تاریخ جهان زندگی کردو سقوط آدمی را به زودترین

جایگاه اخلاِ ق و ذرالت به چشم دید، عشق را که شرف آدمی را در شناخت

آن می دانست فراموش نکرد و یکی از زیباترین نغمه های عاشقانه ی جهان را

در زبان فارسی به وجود آورد و در نثر فارسی اثری آفرید که قرن هاست

زبان فارسی را زیر سیطره دارد و نه تنها در طول روزگاران در روزگار

ما نیز نثرنویسان از آن الهام گرفته اندو می گیرند.

سعدی در چه تاریخی زاده شد؟

کسی به درستی این پرسش را نمی داند. تذکره نویسان قدیم و پژوهندگان

جدید، سالهای متفاوتی را گفته اند: 580 و589، 601، 604، 605 که هیچ

کدام را نمی توان قطعی دانست . دانشمند فقید عباس اقبال آستیانی در این باره

مقاله مستقلی دارد با عنوان زمان« تولد و اوایل زندگانی سعدی» در این مقاله

استاد اقبال نتیجه می گیرد. که تولد سعدی «مقدم بر حوالی 610 - 615 ه.ِق»

بوده است . در مقدمه ی گلستان می خوانیم : یک شب تامل ایام گذشته می کردم

وبر عمر تلف کرده ، تاسف می خوردم و سنگ سرا چه ی دل به الماس آب

دیده می سفتم و این ابیات مناسب حال خودمی گفتم :

هر دم از عمر می رود نفسی چون نگه می کنم نمانده بسی

ای که پنجاه رفت و در خوابی مگر این پنج روزه دریابی

دوران کودکی و نوجوانی

سعدی به شیراز علاقه می ورزیده و مردم آن شهر را پاک و متواضع

می دانسته و آنان را دوست داشته و چنین به نظرمی رسد که در سیر و

سیاحتهای دور و درازش دل با شیراز داشته و به یاد دیار می بوده است :

این نسیم خاک شیراز است یا مشک ختن یا نگار من پریشان کرده زلف

عنبرین

ای باد بهار عنبرین بوی در پای لطافت تو میرم

چون می گذری به خاک شیراز گومن به فلان زمین اسیرم

خاندانش همگی از زمره ی عالمان دین بوده اند، پدرش به دربا سعدبن زنگی

وابستگی و شاید شغل دیوانی داشته است . علاقه ی خود سعدی به پادشاهان

سلغری را نیز می توان تاییدی بر وابستگی دیرینه ی خاندانش به

آنان می دانست اما سعدی در همان سال های کودکی پدر را از دست داد و درد

بی پدری در جانش نشست .

مرا باشد از درد طفلان خبر که در طفلی از سر برفتم پدر

و گویا پس از مرگ پدر، سرپرستی اش را نیای مادریش بر عهده گرفت که

گفته اند مسعود فارسی نام داشته ، پسر مسعودفارسی خود از مردان پر آوازه

ی شیراز است ، نامش قطب الدین شیرازی در گذشته به سال 710 تا 716.

سعدی در بغداد

سعدی دانشهای مقدماتی را در شیراز آموخت و برای تکمیل تحصیلات به

بغداد رفت . این سفر باید در حدودسالهای 620، 621 اتفاق ِ افتاده باشد.

بغداد در آن عصر مرکز خلافت عباسی و یکی از مهمترین مراکز علوم

اسلامی بود و برای جویندگان دانش جاذبه ای خاص داشت . سعدی در نظامیه ی

بغداد مدرسه ای که دو قرن پیش خواجه نظام الملک طوسی آن را بنا کرده

بود،درس خواند. از آن مدرسه شهریه می گرفت و به تعبیر امروز دانشجوی

تمام وقت بود و شب و روزگاری بجز درس ومطالعه نداشت .

در بغداد با بسیاری از بزرگان علم و ادب آشنایی یافت . از آن میان از دو تن

نام می برد که گویا شاگردی و محضردرسشان را درک کرده بوده است :

یکی جمال الدین ابوالفرج ابن الجوزی است که سالیانی بعد هنگامی که بغداد

به دست هلاکو سقوط کرد کشته شد.ابن الجوزی استاد مدرسه مستنصریه ی

بغداد بود که از مدرسه های معروف بغداد در آن روزگاران بود به

درستی نمی دانیم سعدی پس از فراغ از مدرسه نظامیه در مدرسه مستنصریه

به تحصیل پرداخته یا در حین تحصیل در نظامیه در مستنصریه نیز به درس

استاد ابن الجوزی می رفته است . ابن الجوزی فقیه و متکلم و نیز مدتی

محتسب بغداد بوده وچنین می نماید که باسماع صوفیان میانه ای نداشته و

شاگرد خود را از حضور در مجلس سماع منع کرده است .

یکی دیگر از بزرگان بغداد که سعدی به حضور آنان رسیده شهاب الدین

ابوحفض عمر سهروردی است . سهروردی زادگاه بازگشت . در این هنگام

فرمانروای فارس اتابک ابوبکر سعد زنگی بود که از سال 623 به پادشاهی

نشسته بود وسه سال بعد از بازگشت سعدی به سال 658 درگذشت . ولیعهد

وی «سعد» شاهزاده ای ادب دوستی بود. چون سعدی به شیراز بازگشت . به

سعد دوستی ورزید و در شمار نزدیکان او درآمد. بنا به تحقیق علامه محمد

قزوینی ،سعدی تخلص شاعری خود را نیز از نام همین «سعد» گرفته است .

سعدی در بازگشت به شیراز مردی آزموده و سخنور و شهرتی به هم

رسانیده بود. مقام معنوی و علمی او بالاتر از آن بود که شاعر در بار باشد.

از این رو در عین حال که با دربار سلغریان پیوند داشت در رباطی به

موعظه و راهنمایی مردم پرداخت .

بوستان

نخستین آثار مستقل که از سعدی صورت تالیف یافت . سعدی نامه یا بوستان

است در نسخه های قدیم ، نام کتاب سعدی نامه و در نسخه های جدید بوستان

است و معلوم نیست خود سعدی چه نامی بر آن نهاده بوده است از

مقدمه بوستان چنین بر می آید که بسیاری از بخشهای منظومه را پیش از ورود

به شیراز از سروده بود و آن را به سال 655 یعنی در همان سال بازگشت در

شیراز به پایان رسانده است .

غزلیات

شماره ی غزلهای سعدی در حدود هفتصد است . در نسخه های قدیم ، غزلها به

چند بخش تقسیم شده است : طبیات ،بدایع ، خواتیم ، غزلیات قدیم ، مامعات .

گلستان

چند ماه پس از به پایان رساندن بوستان ، سعدی به تنظیم یادداشتهای منثور

خود دست زد، و هنوز سالی از تقدیم بوستان به پادشاه سلغری نگذشته بود که

این یادداشتها که می بایست پرآوازه ترین کتاب نثر فارسی باشد و نثر نویسی

راقرنهای متمادی زیر سیطره ی تاثیر بگیرد صورت تصنیف یافت و گلستان

نام گرفت و به ولیعهد، سعد بن ابوبکر تقدیم شد.

عالم و عارف بود و سعدی نسبت به او در خود کششی یافت چنانکه تاثیر

اندیشه های سهروردی را در برخی ازسخنان سعدی می توان نشان گرفت

سعدی به پیروی از سهروردی گوید:

نگویم سماع ، ای برادر که چیست مگر مستمع را بدانم که کیست

گر از برج معنی پرد طیر او فرشته فرو ماند از سیر او

وگر مرد لهواست و بازی ولاغ قوی تر شود دیوش اندر دماغ

پریشان شود گل به باد سحر نه هیزم که نشکامدنش جز تبر

سعدی در گشت و گذار

سعدی سالیانی دراز به گشت و گذار و جهانگردی پرداخت ، بیش از بیست

سال و شاید در حدود بیست و پنج سال پس از آنکه تحصیلات خود را در

بغداد به پایان برد، به شیراز برگشت و آنگاه به جهانگردی و سیر و سفر

پرداخت یا ازهمان جا راه سرزمین های دور دست را در پیش گرفت و سالیان

درازی در سرزمین های اسلامی چون مجاز، شام ، لبنان و روم به سفر

پرداخته و روزگارانی با مردمان گوناگون به سر برده و از هر گوشه ای

بهره ای گرفته و از هر خرمنی توشه ای ،برداشته :

در اقصای عالم بگشتم بسی به سر بردم ایام با هر کسی

تمتع به هر گوشه ای یافتم زهر خرمنی خوشه ای یافتم

بازگشت به شیراز

سعدی در سفرهای دور و دراز خود پیوسته دل با شیرازداشته و مشام جانش

پیوسته بوی شیراز را می طلبیده است .

آخر ای باد صبا، بویی اگر آری سوی شیراز گذر کن که مرا یاد آنجاست

به هر حال سفری را که شاعر در حدود سالهای 620 و 621 آغاز کرده بود

در حدود سال 655 به پایان برد و به سال 656 ه ق:

درین مدت که ما را وقت خوش بود زهجرت شش صی و پنجاه و شش بود

نثر گلستان صورت کمال یافته ی نثر فنی و شیوه ی مقامه نویسی نویسندگان

پیشین و تقسیم بندی آن تا حدوی همانندبوستان است یک مقدمه و هشت باب

دارد. استخوان بندی بیشتر بابها را حکایت تشکیل می دهد اشعار فارسی

وعربی و احادیث و اخبار و امثال نیز جای جای آن دیده شده است علاوه بر

حکایت سخنان حکمت آمیز و لطیفه های نغز و ظریف که نویسنده در طول عمر

خود شنیده یا از عبرت اندوزی ها و تجربه های خود گفته نیز به خصوص

باب هشتم را آراسته است .

گلستان با وجود حجم اندکش از جهت تنوه و موضوع دامنه ی وسیعی دارد.

سعدی از همه چیز سخن می گویداختصاص آن به هشت باب دال بر آن نیست

که نویسنده فقط در موضوع عناوین باب